Հարցազրույց Եվա Սարգսյանի հետ; “Արի կարդանք Գյումրիի հրապարակը”
December 25, 2011
Գյումրիի հրապարակից հատված
քաղաքը հնարավորությունների և ընտրությունների համակարգ է: Այն չի ծնվում հարթ տեղում, միանգամից, մեկի նախագծով: Քաղաքը նաև ինքնաբուխ, բայց որոշակի օրինաչափության արդյունքում ծնվող ու կազմավորվող պատմությունների համախումբ է` անհատների, իրադարձությունների մասին պատմություններ, դու չես կարող արհեստականորեն ստեղծել պատմություններ: Ու թեև գոյություն ունեն միասնական նախագծով, թղթի վրա մի անգամից գծված-մշակված քաղաքներ, այնուհանդերձ այդպիսի քաղաքները դեռ երկար ժամանակ չեն ունենա իսկական քաղաքին բնորոշ ամենակարևոր տարրը` հիշողությունն ու մշակույթի վերածված ավանդույթը:
-ո՞րն է քաղաքում ամենաքաղաքային տարածքը
որտեղ կա բազմազանություն, որտեղ միաժամանակ ամենատարբեր գործառույթներն ու իրադարձություններն են տեղի ունենում, որը միաժամանակ բոլորին հնարավորություն է տալիս արտահայտվելու և ստեղծագործելու` նաև հանրային վարքի առումով: Այ թե դա կոնկրետ ինչ վայր է, կախված է քաղաքի սպեցիֆիկայից : Օրինակ Երևանում, ըստ իս իսկական քաղաքային միջավայր կա որոշակի փոքրիկ սրճարաններում, որտեղ գնալիս գիտես, որ կհայտնվես հետաքրքիր շփումների, զրույցների, քննարկումների` մի խոսքով արկածի մեջ: Դրանք բոլորովին էլ այն վայրերը չեն, որտեղ որոշակի ‘կաստայի’ կամ իրենց այդ կաստայի մասնիկ համարող մարդկանց ամբոխ է հավաքվում: Այդ կեղծ ‘բոհեման’ քաղաքային մշակությի հետ կապ չունի, դա մեկ այլ` հակառակ բան է:
կարո՞ղ ենք ասել, որ այդ վայրը նաև հենց քաղաքային հրապարակն է
ոչ, հրապարակը ինձ համար շատ հակաքաղաքային միջավայր է: Այն բավականին պաշտոնական տարածք է: հրապարակում ավելի շատ ներկայացուցչական խնդիրներ են լուծվում քան հանրային գործառույթներ են տեղի ունենում: Բայց հրապարակը կարող է նաև հանրության որոշակի շերտերի քաղաքային վարքի հետաքրքիր էկրան լինել: Բայց այդ վարքը միևնույն է ներկայացուցչական կողմնորոշում ունի:
չկա քաղաք, որ չունի իր հրապարակը, ինչպե՞ս սա պետք է բացատրել:
հրապարակը շատ ավելի փոքր, լոկալ միջավայրերի ավելի մեծ տարբերակն է, որոնք յուրաքանչյուր քաղաքում միլիոնավոր են` բնակարանի սենյակից սկասծ մինչև բակերն ու խաչմերուկները: Հրապարակի առկայությունը կարևոր է նրանով, որ հնարավորություն տա քաղաքի բնակիչներին հայտնվել ինչ-որ միջավայրում` համախմբված որևէ գործառույթի շուրջ, բայց այդ համախմբումը ինքնաբուխ չէ սովորաբար, այլ կազմակերպված, ինչը արդեն բացառում է իմ նշած իրական քաղաքային մթնոլորտի ու մշակույթի առկայության պայմանը` ընտրությունն ու ինքնաբուխ լինելը: Բացի այդ հրապարակը հաճախ նաև որոշակի նշանային իմաստներ է ներկայացնում, ինչում էլ ի վերջո կայանում է դրա դերը:
քաղաքն առանց հրապարակի հնարավոր չի, որովհետև միշտ ուզում ես որոշակի ուղղվածությամբ ճանապարհով քայլելուց հետո դուրս գալ մի վերջնական բաց տարածք, որը քաղաքում քո շարժման տրամաբանական կուլմինացիան կլինի, թեկուզև միայն մի պահ, մինչ ճանապարհը շարունակելը:
իսկ ինչո՞վ է առանձնանում Գյումրիի քաղաքային հրապարակը:
սա մի շատ ունիկալ վայր է: Ու քանի որ հրապարակը կարելի է համարել ամբողջ երկրի քաղաքական, սոցիալ-մշակութային պատկերի սուբլիմացիան մեկ վայրում` հասարակության յուրահատուկ այցեքարտը, պատկերացրու, թե ինչքան բան կարելի է կարդալ Գյումրու հրապարակում: Սա մի վայր է, որ գոյություն ունի քաղաքի ձևավորման ամենավաղ շրջանից, բոլոր պատմական ու մշակութային սերնդափոխություններն ու շերտավորումները, որոնցով քաղաքը անցել է, իրենց հետքն են թողել հրապարակում: ես դեռ չեմ հանդիպել ոչ մի հրապարակ աշխարհում, որն այդքան հստակ պատկերում է յուրաքանչյուր, ասենք, երեսուն տարվա պատմա-մշակութային, նաև քաղաքական հետքը իր վրա:
արի կարդանք հրապարակը.
թատրոնի կամ կինոյի շենքը. Դասական, գյումրիական սև-կարմիր տուֆի ճարտարապետություն, մշակութային օջախ: Սա հին Գյումրիի դասական ճարտարապետական, ինչպես նաև սոցիալ-մշակութային պատկերն է ամեն առումով, պատմական Գյումրու ինքնագիտակցման և ինքնաիդենտիֆիկացման պատկերը:
քաղաքապետարանի շենքը. սա կառուցվել է վերջին մի քանի տարիների ընթացքում: Այն բաց գրքի նման ցույց է տալիս Գյումրիում ներկայիս արժեհամակարգի պատկերը: Նոր կառուցված շենքը ‘նստած’ է հին խորհրդային շրջանում կառուցված պարզ, կոնստրուկտիվիստական շենքի սիլուետի վրա, որը քանդվել է երկրաշարժից: Այսինքն պահպանված է խորհրդային “Լենինականին” բնորոշ կառույցի մարմինը ու վրան «հագցվել» է այսօրվա համակարգին բնորոշ մի “տորթ”: Ճարտարապետության և ոճային տեսակետներից անգրագետ, նվազ փորձ վերծանելու Գյումրիի երբեմնի կլասիցիստական ճարտարապետությունը, հաղորդելու քաղաքաին կեղծ ճոխություն:
կարևոր է առանձնացնել սպիտակադեղնավուն մարմարի ընտրությունը որպես երեսապատման նյութ այս և ժամանակակից Գյումրու նաև այլ նոր կառույցների համար: Ես խոսել եմ քաղաքացիների և ճարտարապետների հետ և ստացել հետևյալ մեկնաբանությունը, որ այս ճարտարապետական միտումը ձգտում է վերստեղծելու և շարունակելու Գյումրու պատմական, ավանդական դասական ճարտարապետությունը, բայց ավելի պոզիտիվ բաց գույների մեջ ու ենթադրվում է, որ սա է սպիտակ մարմարի ընտրության պատճառը:Բայց այս ամենը միգուցե մեկ այլ` շատ ավելի պարզ գործարար շահերի հետ կապված բացատրություն ունենա, սակայն ես չեմ ուզում սա քննարկել:
Հրապարակի ամենահետաքրքիր պատմությունն ունեցող շենքերից մեկը նախկին «Զիգզագի» շենքն է: Սա պատմության հետ բոլոր անհիմն կապերը ջարդելու ձգտում է, փորձ`ստեղծելու մի ճարտարապետական կերպար, որը չի կապվում պատմության, անցյալի հետ ու սնվում է ոչ թե անցյալի այլ ներկայի տեխնոլոգիական և էսթետիկ, ֆունկցիոնալ պահանջներից: Գուցե անցյալից դեպի ներկա այդ անցումը կտրուկ է արված, նույնիսկ էպոտաժային` Գյումրու հասարակությանը մի տեսակ շոկի բերելու և այդ շոկի միջոցով անցյալի ստվերներից դուրս գալու խնդիրը կտրուկ դնելու համար: Այնուհանդերձ փորձը ցույց տվեց, որ Գյումրիի լայն առումով պահպանողական հասարակությունը դրան դեռ պատրաստ չէ, և շենքը մեծապես քննադատվում է բնակիչների կողմից: Այսինքն Գյումրիի հասարակությունը այսօր պատրաստ չէ դեռ զատելու իրեն իր պատմությունից, ինքը դեռ իր հաշիվներն է մաքրում պատմության հետ:
հրապարակի անկյունում Յոթ վերք եկեղեցին է, որը մեծապես ազդված է ռուսական կլասսիցիզմի ճարտարապետությունից: Հանդիպակաց անկյունում էլ Ամենափրկիչ եկեղեցին է: Ամփոփելով այս բոլոր կառույցները` մենք ունենում ենք դեռ միջնադարից եկող դասական հրապարակին բնորոշ մի համակարգ, որն անդրադառնում է տվյալ հասարակության ամենակարևոր հանրային գործառույթներին` պաշտամունքային, ադմինիստրատիվ և մշակութային: Բայց ո՞րն է իրականում Գյումրու հրապարակի հիմնական գործառույթն ու հանրային դերը այսօր: Այս հարցին ես կփորձեմ պատասխանել ՌեԱրկի հետագա ուսումնասիրությունների ավարտին:
նարե սահակյան
