The role of historical buildings in the culture of the city
January 15, 2011
Cinema 'Moskva' Summer Hall
Summer Hall condition today
Abandoned Cinema 'Moskva' Summer Hall
by Yeva Sargsyan
2010.03.30
The center of Yerevan as in most of the historical cities is built up with old traditional buildings from 19th early 20th century. This architectural layer represents different stylistic approaches as started from Muslim influenced simple brick houses till typical Armenian stylizations of Russian classicism. Those buildings with higher artistic characteristics and better integrity are included in the list of historical monuments as a national property to be preserved by state. Others which were of not high artistic value or were in semi-ruined condition in the beginning of 2000s were either dismantled with counterfeit intention to be reassembled in other parts of the city or were completely destroyed. The official explanation of this was that the city center should be rebuilt and renovated with a more representative and accurate architectural image. Nevertheless the most controversial and rarely assumed motivation for demolishing this historical layers was that this buildings were of not much or even of no architectural and cultural value and hence are not worth keeping as historical memory.
This last notion is vaguely present among architectural professional community and is even more threatening by itself than by the practical result it can have. This is an expression of selective culture which means segregation of historical monuments as valuable or not valuable according only to its impressiveness and representativeness. The value of a monument should be sought beyond its artistic expression and function of enriching culture with another bright historical artifact. Historical monuments are not artifacts and not museum pieces, nor servants of archived, historical culture. Monuments should be perceived as an actual part of our contemporary life, a part of the culture and history that we create today, vibrant part of the image of city and its cultural tradition.
Such buildings in Yerevan as the old houses on Buzand Street and in Kond, buildings of the first print shop or the first photo studio of the city dating with late 19th century might not have a distinguished architectural characteristics. But definitely they are an important part in the memory of city dwellers due to which the city maintains its unique image and upon which continues to develop further its culture and architectural tradition. Only if such historical buildings are interpreted beyond “quantitative” characteristics which is rather a consumer’s perspective it could become a real and live part of culture and tradition of the city.
Surely cities should evolve and new cultural and architectural layers should be added near but not over or instead of the old layers. Apparently each epoch brings new functional, aesthetical and social demands which require new urban organization and solutions. Besides central parts of all cities which are mostly the core of historical town built up with the oldest houses are the most expensive and desired parts for investors. Nevertheless these newly added layers should not erase the historical ones otherwise one day we will remain with only several scattered remnants of past which remind a rare museum pieces rather than live city of unique culture and vibrant traditions.
When the question comes to a demolition of a historical monument with the aim of building something else on its place it is always the price of this sacrifice that would be decisive. Although such decisions are usually adopted by state and particular officials sometimes with participations of several specialists still it is up to the society to decide which values, which monuments are considered to be part of culture, it is up to people to decide which traditions will be inherited from the past.
The problem that the community of Yerevan has faced these days is the threat to lose another outstanding historical monument in the city center. A modernistic one this time.
The building of Moscow cinema’s Summer Hall in Yerevan was built in 1966 by architects Spartak Kndxcyan and Telman Gevorgyan. Summer Hall is not only an architectural masterpiece but also a cult building in the cultural and architectural realm of the city. The concrete slab accomplishing the architectural image of the complex was destroyed in early 1990ies. Once being in the list of historical monuments preserved by the state today this building is removed from that list and probably is going to be destroyed in favor of restoration of the St. Paul-Peter church demolished earlier by Soviet government. Although the church was occupying the neighboring area but it is believed that it would be restoration of historical justice to rebuild the smaller model of the church on the site of the Summer Hall which currently is not functioning completely.
While talking about the architecture of the Summer Hall first of all its urban positioning should be mentioned. The main building of the amphitheatre is harmoniously inserted into a quite narrow area between the Moscow cinema from its right and 5storey dwelling building from its left. By such positioning it stands in the heart of the city but at the same time is neatly secluded in the yard of neighboring buildings.
The most appropriate definition of this architecture is probably to call it a phenomenological architecture. It seems that the large volume of the amphitheatre inserted into a comparatively narrow area should have called a feeling of disproportion. But on the contrary, the scale and proportional dialogue of the space, neighboring buildings and the amphitheatre is so deliberately elaborated that this proportional controversy even strengthens the feeling of the space and perception of the amphitheatre as a space organizing volume. While standing beneath or on the amphitheatre one can feel the space dispersed around and cut by its volume almost as a material phenomena.
The amphitheatre once used to form an architectural complex with the concrete slab covering the front area. Holes were made on it to give the trees already being there possibility to grow further. This witty maneuver which has become also an artistic part of this architecture is a brilliant example demonstrating modernism’s main idea of solving functional and aesthetical problems jointly through the language of architectural form.
Armenian society, intellectuals and dwellers of Yerevan are against of demolition of this building and are actively battling for its survival. The value of this building is not only in its artistic architecture. This building has become a symbol of city culture and its tradition, a part of society’s collective memory. It is also a cult building because of being one of the only modernistic buildings in Yerevan which comes to state about the period of liberation of art and culture from Soviet totalitarian ideology which at that time was spreading over arts as well.
The importance of a historical monument besides its architectural value is also its cultural educational function. Summer Hall is a bright model of transition and development of national architectural traditions from early middle ages into modernism. The spatial and proportional organization and architectural solutions of this monument are clearly declaring about typical Armenian architectural thinking articulated in modern language. By demolishing this and other similar monuments another cultural layer will be erased from the history of the city depriving present and the future generations of Armenians and Yerevanians of having an ancient city with rich architectural tradition, memory andculture.
(This article has been originally published in RPPN’s March 2010 Bulletin)
ըստ Եվա Սարգսյանի
2010.03.30
Ճարտարապետական և այլ պատմա-մշակութային հուշարձան քանդել-պահելը, ձևափոխել ու վերամեկնաբանելը մեր դեպքում իրոք ազգային ինքնության խնդիր է: Գուցե այլ պատմություն անցած ազգերի, երկրների դեպքում դա այդքան կարևոր ու ցայտուն արտահայտված չէ, բայց երկար տարիներ պետականություն չունեցած, մշտապես այլ մշակույթների «գրոհի» տակ գտնվող, ազգային և մշակութային (հիմնավոր և ոչ հիմնավոր) մեծ ամբիցիաներ ունեցող և դրա հետ մեկտեղ սակավաթիվ արտեֆակտեր պահպանած հայերիս համար յուրաքանչյուր քարի, բառի, հնչյունի կտոր դառնում է մասունք: Ես դա համարում եմ նորմալ և կառուցողական: Այո՛, հենց կառուցողական:
Մշակույթ. արխի՞վ, թե՞ աշխարհահայացք-աշխարհընկալում
Մշակույթը ասվածը միայն արվեստներն ու գիտությունը չէ, ինչպես առօրյայում ընդունված է մտածել: Դա նախ և առաջ հասարակության կառուցվածքի և փոխհարաբերությունների միջոցով արտահայտվող պատկերացումների ու հավատալիքների մի լայն, կոմպլեքս (արժե)համակարգ է: Մշակույթի հարստությունը ժառանգորդության կամ գոնե պատմականության, իդեալում` ավանդականության (շարունակական, ոչ թե պահպանողական իմաստով) մեջ է: Սա նշանակում է, որ մշակույթն ինքը պետք է ոչ թե թանգարանային (մեր դեպքում` վերնիսաժային) էքսպոնատ, «հուշանվեր» դառնա կամ ադաթի վերածվի, այսինքն` արխիվացվի, այլ պետք է կենդանի, առօրեական, կիրառելի, անընդհատ զարգացող և ձևավորվող արժեհամակարգ լինի: Այլ կերպ ասած` մշակույթը պետք է մշակույթ ստեղծի, և ոչ թե վերածվի ինքնահաստատման և կույր հպարտության գործիքի:
Քաղաքային մշակույթն էլ ստեղծվում է նյութականի, տվյալ դեպքում ճարտարապետության, և ոչ նյութականի`հանրային փոխհարաբերությունների, ավանդույթների ու սովորույթների միջոցով, մի խոսքով` այն ամենի, ինչը որ կազմում և ձևավորում է հանրային հիշողություն: Հայաստանի քաղաքները կամ համեմատաբար նոր են կամ հասկանալի և ոչ հասկանալի պատճառներով կորցրել են իրենց քաղաքային մշակույթի շարունակականությունը, քանի որ չի պահպանվել այդ հավաքական հիշողությունը ձևավորող ու ամրագրող ո’չ նյութականը, ո’չ էլ մթնոլորտը: Այս իրավիճակում յուրաքանչյուր պատմական շինություն (պատմական ասելով տվյալ դեպքում նկատի ունեմ ոչ թե և ոչ այնքան դրանց պատմական նշանակությունը, այլ` տարիքը) առաջին հերթին դառնում է այդ կորսված հիշողության մասնիկ, երբեմնի ավանդույթի, սովորույթի մասին փաստող եզակի արտեֆակտ:
Սակայն այս շերտի գոյության կարևորությունը պետք չէ հասկանալ դրանց թանգարայնացման և զուտ որպես արտեֆակտ` պատմական փաստ ընկալելու մեջ: Մշակույթի հարստությունը կայանում է դրա պատմականության մեջ ոչ այն պատճառով, որ այն «քանակ» է կուտակում: Դա սպառողական մոտեցում է: Մշակույթը իր պատմականությամբ, հնությամբ իրականում հարստանում է այն դեպքում, երբ այդ քանակը, տարիքը գիտակցվում, փորձ է առաջ բերում, դառնում է կիրառելի այսօր` ներկայում աշխարհահայացք ու արժեհամակարգ, միջավայր ու մթնոլորտ ձևավորելով:
Քաղաք. թանգարա՞ն, թե՞ արհեստանոց
Հուշարձանի դերը քաղաքային կյանքում և մշակույթի ձևավորման ու հարստացման հարցում պարզաբանելու համար առաջին հերթին պետք է պատասխանել հետևյալ հարցին` ի՞նչ բան է հուշարձան ընդհանրապես, ո՞րն է դրա կարևորությունը: Նախ, հուշարձանը կարող է արժեք ունենալ որպես արվեստի գործ, դա նրա բացարձակ արժեքն է, ինչը համեմատաբար հեշտ է ֆիքսվում: Երկրորդը`հուշարձանի պատմամշակութային արժեքն է, օրինակ`տունը, որտեղ ապրել է Ռաֆաել Իսրաելյանը, Երևանի առաջին տպարանի կամ ֆոտոյի շենքը, քաղաքի ամենահին, կիսաքանդ թաղամասերից Կոնդն ու Բուզանդ փողոցները և այլն: Սրանք գուցե ճարտարապետական և գեղագիտական տեսանկյունից շատ բարձրարժեք չեն, նման հուշարձանների իմաստը քաղաքային մշակույթի ու նաև ճարտարապետական ավանդույթ ու շարունակականություն ստեղծելու մեջ է, պատմական ու մշակութային շերտ արտահայտելու: Երբ փորձում ես դրանք գնահատել որպես ճարտարապետական և պատմական արժեք` դրա կիրառելիությունից և ցանկացած առումով շահավետությունից դուրս, որպես պատմությամբ ներկան իմաստավորող կենդանի արտեֆակտ, երբ ձերբազատվում ենք ապրանքային տեսքի հետևից գնացող գավառական սպառողական հոգեբանությունից` այդ պարագայում միայն հնարավոր է դառնում գնահատել նման թվացյալ անարժեք բաների իրական արժեքը:
Թանգարանի և արհեստանոցի տարբերությունն այն է, որ թանգարանի այցելուն պասիվ դիտող է, իսկ արհեստանոցում` արժեքների կերտման մասնակից: Քաղաքն էլ պետք է լինի արհեստանոց, իսկ այնտեղ պահպանվող հուշարձանները` կրթող ու ստեղծածի որակին (այդ թվում նաև ազգային դիմագիծ ունենալու առումով) նպաստող նմուշներ: Այսօր մենք ունենք ճարտարապետության ազգային անվանվող դեմքը գտնելու խնդիր (ինչն ինքնին որպես հարցադրում փակուղային է), որը չենք էլ կարող գտնել, եթե չունենք այդ դեմքը` այսինքն քաղաքային ճարտարապետության շարունակական մշակույթն ունենալու ավանդույթ:
Ընտրողական մշակույթ
Շատերը Կարաբալային չեն սիրում, որովհետև ասում են, որ «կեղտոտ ու խղճուկ մուրացկանը» չպետք է մնա որպես մեր քաղաքի մասին հիշողություն: Կա նաև կարծիք, որ ցարիզմի շրջանի հայկական դասականության որոշ ոչ այնքան հաջող ճարտարապետական նմուշներ մուսուլմանական և ռուսական ճարտարապետության գավառային ստրկային մտածողության ցածրակարգ նմուշներ են: Դրանք պետք է ջնջվեն պատմությունից և հայի հիշողությունից որպես անհաջող փաստ մեր անցյալի և նկարագրի մասին:
Մեր քաղաքում կային և դեռ կան 19-րդ դարից պահպանված մի շարք խարխուլ, բայց ժամանակաշրջանի ճարտարապետության համար տիպական մի քանի շենք: Դրանց մի մասը, որ առավել ներկայացուցչական տեսք ունեին, այսինքն՝ կամ համեմատաբար լավ էին պահպանված, կամ ավելի շատ զարդանախշ ունեին ճակատին փակցված, ընդգրկվեցին պետության կողմից պահպանվող պատմական հուշարձանների ցուցակում: Իսկ մնացածները, որ խարխուլ վիճակում էին, կիսավեր էին և չունեին ոչ մի զարդաքանդակ, որակվեցին որպես ավերակ, քաղաքի դիմագծին ոչ հարիր ետնախորշ և համատարած վերացվեցին` տեղ բացելով կենտրոնի արդի կերպարին առավել համապատասխան համարվող բարձրահարկերի համար:
Քաղաքները միշտ էլ աճելու և վերափոխվելու կարիք ունեն, իսկ հողատարածքները սահմանափակ են, կենտրոնում էլ միշտ ամենաթանկն ու ամենագրավիչը: Դրանք, որպես կանոն, հանդիսանում են հին ճարտարապետությամբ կառուցապատված պատմական քաղաքի կորիզը, որը վերացնելուց և նորը կառուցելուց միշտ հարց է առաջանում, ո՞րն է առավել կարևոր և նպատակային` պահե՞լ հինը, թե՞ քանդել այն և կառուցել նորը: Ամեն ինչ որոշվում է զոհաբերության գնով:
Եթե քաղաքն իր պատմական` և դրանով իսկ մշակութային դիմագիծը պահպանելու խնդրի առջև է կանգնած, ինչպես օրինակ Երևանի դեպքում է, ապա այդ զոհաբերության գինը` պատմական, հին, խարխուլ շերտը վերացնելը շատ թանկ և ոչ արդարացված գին է: Այնուամենայնիվ այդ զոհաբերությունը ոչ թե քաղաքական հարց է, ոչ էլ առանձին մասնագետների որոշելիք գործն է: Հասարակությունն ինքը պետք է ձևավորի իր մշակույթը, որոշի` ինչ արժեքների հաջորդողն է իրեն համարում և ինչ է ուզում ընդգրկել իր հիշողության և արժեհամակարգի մեջ:
Ամառային դահլիճը
Ամառային դահլիճի ճարտարապետության մասին խոսելիս՝ առաջինը շեշտվում է քաղաքաշինական լուծումը: Այն հոյակապ, շատ ներդաշնակ և համաչափ ներգծված է իր միջավայրի մեջ` հարակից «Մոսկվա» կինոթատրոնի և բնակելի 5 հարկանի շենքի միջև եղած նեղ տարածքում: Սա, թերևս, ֆենոմենոլոգիկ ճարտարապետություն է. բավականին մեծ ծավալների պարագայում ներգծվելով այդ փոքր տարածքի մեջ, թե’ ամֆիթատրոնի վրա գտնվող, թե’ դրա տակ կանգնած մարդուն զգացնել է տալիս տարածությունը որպես երևույթ, որպես զգայական, շոշափելի նյութ: Եվ սա շնորհիվ կառույցի` մեծ, և տարածքի` փոքր, չափերի համադրության: Այս համաչափական երկխոսության և թվացյալ հակադրության մեջ բացահայտվում է տարածություն ֆենոմենը, դրա իրական մասշտաբները և մարդու դերն ու դիրքը տարածության մեջ, բացահայտվում է տարածությունը կազմակերպող և միաժամանակ դրա մասը հանդիսացող ամֆիթատրոնի բուն ծավալը և’ տարածությունը, և’ ամֆիթատրոնի ծավալը սկսում ես զգալ որպես առանձին, ինքնին երևույթ, ֆենոմեն:
Երբեմնի համալիրի ճարտարապետական ձևագոյացման մեջ պետք է անպայմանորեն նշել համալիրը կազմող և ամբողջացնող, ներկայումս քանդված բետոնե ծածկը, որի մեջ շատ նրբանկատորեն անցքեր էին թողնված տեղում արդեն աճող ծառերի համար: Այս մանևրը խնդրի ճարտարապետական լուծման շատ սրամիտ միջոց է, որը վերածվել է նաև գեղարվեստական էլեմենտի: Այսպիսով այս ճարտարապետությունը մոդեռնիզմի հիմնական գաղափարի` ֆունկցիայի և ֆորմայի նույնացման, ֆունկցիոնալ և գեղագիտական գործառույթների սիմբիոզի` ճարտարապետական միջոցներով արտահայտման լավագույն օրինակ է:
Կառույցի մյուս արժեքը դրա նշանային իմաստն է: Սա հայկական մոդեռնիզմի ճարտարապետական փայլուն նմուշ է, ինչը ժամանակին ինքնին մեծ ձեռքբերում էր Հայաստանի համար: Ինչպես և քանդված Երիտասարդական պալատի շենքը, սա խորհրդանշում է մեր մշակույթի մի շատ կարևոր շրջան, որից ճարտարապետական նմուշներ, ցավոք, շատ քիչ կան: Եվ եթե, օրինակ, Երիտասարդական պալատի ճարտարապետությունն ավելի հակասական մեկնաբանություն կարող է ունենալ, այնուամենայնիվ, դրա արժեքը որպես ճարտարապետական մշակույթի շարունակականության կարևոր օղակ` միանշանակ է: Այս կառույցները փաստարկներ են ոճային-գաղափարական մի անցած շրջանի մասին, որտեղ քիչ չէին նաև սոցիալ-քաղաքականի դերն ու իմաստը որպես հաղթանակ տոտալիտար ռեժիմի` խիստ գաղափարականացված ու հսկվող մշակութային քաղաքականության դեմ: Սրանցից յուրաքանչյուրն իր դերի սահմաններում որոշակի հաղթանակ է, եթե ոչ` ճարտարապետական, ապա գաղափարական և նույնիսկ քաղաքական: Դրանով էլ սրանք դառնում են կարևոր ու նշանային կառույցներ:
Այսօր, երբ մենք խորհում ենք ազգային ճարտարապետության մասին և ուզում ենք գտնել դրա ազգային ոգի արտահայտող ժամանակակից ձևը, լավագույնը կլինի անդրադառնալ խորհրդային մոդեռնիզմի մի շարք կառույցներին և, մասնավորապես, Ամառային թատրոնին: Սա դարերից եկող, միջնադարյան եկեղեցիներում վառ արտահայտված տարածության կազմակերպման, ճարտարապետական ձևի գոյացման և այդ երկուսի միջոցով էսթետիկական ու լայն սպեկտրի ֆունկցիոնալ խնդիրների լուծման` հային բնորոշ մտածողության արտահայտման հոյակապ օրինակ է: Եվ եթե մենք խոսում ենք մշակույթի շարունակականության ու ժառանգականության մասին, ազգային ճարտարապետության ու քաղաքային մշակույթի գոյության, ձևավորման մասին, ապա նախ և առաջ պետք է կարողանանք մեր նախորդների ձեռքբերումները արժևորել, ընկալել նրանց մտածողությունը և միայն նոր փորձել հասկանալ ինքներս մեզ, մեր այօրվա արժեքներն ու խնդիրները, պատկերացումներն ու հավատալիքները:
Որքան էլ մարդն ազատ ու անհատապաշտ լինի, ստեղծագործ և ըմբոստ էություն` միևնույն է, մեր ինքնությունը մեծապես կապված է մեր պատմության, մեր նախնիների և նրանց ձեռքբերումների հետ` որքան էլ որ այդ անցյալը մեզ համար անընդունելի լինի: Եվ քանի դեռ մենք շարունակում ենք ընտրողական պատմության և մշակույթի քաղաքականությունը, հարյուրամյակը մեկ ջնջում և ստեղծում ենք նոր ազգ, նոր երկիր ու նոր մշակույթ` կմնանք հավերժ ինֆանտիլ, նոր ձևավորվող ու անընդհատ անցումային փուլում գտնվող, հնի ազդեցությունների դեմ պայքարող և ոչ դրանցից օգտվող, միայն սին փառասիրության մակարդակում հարուստ մշակույթ ունեցող և աշխարհի ակունքներում կանգնած հնագույն ազգ:
(Հոդվածը նախապես հրապարակվել է www.prm.am կայքում)
The center of Yerevan as in most of the historical cities is built up with old traditional buildings from 19th early 20th century. This architectural layer represents different stylistic approaches as started from Muslim influenced simple brick houses till typical Armenian stylizations of Russian classicism. Those buildings with higher artistic characteristics and better integrity are included in the list of historical monuments as a national property to be preserved by state
